«آل عمران» (۳)
سوره آل عمران از اواخر سال دوم تا اواخر سال سوم هجرت در مدینه نازل شده است. نزول این سوره همزمان با تکوین جامعه نمونهای ایمانی در «مدینه الرسول» و همگام با اولین آشنایی و برخورد اجتماعی مسلمانان با اهل کتاب یعنی یهودیان همسایه مدینه (که ازنظر فرهنگ و سابقه دینداری از بقیه ساکنین شبهجزیره پیشرفتهتر بودند) میباشد. این آیات گویا روابط اجتماعی و شیوههای برخورد با اهل کتاب را که رقیب و دشمن مسلمین محسوب میشدند به صورت تفصیلی بیان مینماید، البته گذشته از اهل کتاب، کفار نیز در این سوره بهطور گستردهای معرفی شدهاند که در سایر سورههای قرآن به این نسبت دیده نمیشود.
قابل توجه است که واژه «کتاب» (در جملات «اهل الكتاب» و «اوتوا الكتاب») در این سوره از تمامی سورههای قرآن بیشتر است. بنابراین بهخوبی میتوان دریافت که محور اصلی این سوره مردمشناسی میباشد، اکنون که مسلمانان از مکه به مدینه هجرت کرده و در صدد ایجاد جامعه نمونهای هستند لازم است کفار و اهل کتاب مجاور خود را دقیقاً از نظر روحیات و خصلتها شناخته به نقاط ضعف و قوت آنها پی ببرند. شگفت آنکه این سوره در عین آنکه انواع انحرافات و مفاسد اهل کتاب را تشریح مینماید، با سعه صدر و کرامتی شگفتآور صفات مثبت آنها را نیز به زیباترین وجه توصیف و تمجید مینماید. همانطور که گفته شد نزول این سوره همزمان با تشکیل جامعه ایمانی مدینه و آشنایی و ارتباط با یهود و مسیحیان میباشد. مسلمانان هنوز پیریزی بنای اجتماعی خود را آغاز نکرده بودند که مواجه با تبلیغات منفی و فتنههای گوناگون دشمنان شدند، بنابراین لازم بود به نقش حساس و تاریخساز خود در برابر کفار و اهل کتاب بیشتر واقف گشته برای رسالتی که به عهده داشتند اتحاد و اتفاق و توحید کلمه خود را حفظ نمایند و در برابر دسائس بیگانگان صبر و تقوی پیشه سازند. از این نظر میبینیم در این سوره به وحدت اجتماعی و گریز از تفرقه و تشتت بسیار تأکید شده و امر به معروف و نهی از منکر به عنوان چارهساز این آفت و مهمترین وسیله برای رسیدن به وحدت و پیشگیری از سرایت بیماری تفرقه معرفی گشته است، علاوه بر آن، ترکیب صبر و تقوی تنها چهار بار در قرآن به کار رفته که هر چهار مورد آن در همین سوره است (آیات ۱۲۱-۱۸۶-۲۰۰-۱۲۵)، صبر همان پایداری و مقاومت در برابر دسائس و مکاید دشمنان است و تقوی رعایت اصول و معیارهای الهی در روابط با خودی و بیگانه و تسلط بر نفس میباشد.
۱. برخی از مشتقات واژه کفر در این سوره بالاترین رقم را در قرآن دارد مثل: کفروا، کفر، تکفرون و ... و در جمع کلمات نیز بهطور نسبی مشتقات کفر در این سوره بالاترین رقم را دارد (البته در مجموع سوره بقره ۴۷ بار و سوره آل عمران ۴۲ بار شامل این کلمه میباشند. اما با توجه به حدود ۲ برابر بودن حجم سوره بقره بهطور نسبی سوره آل عمران در مرتبه بالاتری قرار دارد.
۲. ۳۲ مرتبه از ۲۳۰ مورد در قرآن (یعنی ۱۴٪ کل) و کلمات توراه و انجیل بعد از سوره مائده در این سوره بیشتر کاربرد را دارد (در حالیکه در سورههای بلند بقره و نساء اصلاً وجود ندارد).
در این سوره به مناسبت همین برخورد اعتقادی با اهل کتاب و کفار سخن از ایمان و اسلام و استقامت در راه اهداف دینی بسیار رفته است و درسهای تربیتی فراوانی در برخورد منطقی و مستدل با مخالفین ارائه میدهد که برای پیشرفت اسلام و نفی اندیشههای باطل بس آموزنده میباشد. کلمه اسلام، یعنی تسلیم واقعی به خدا و دستورات دینی در این سوره به اندازه سوره بقره به کار رفته است (۱۱ بار با وجود حجم کمتر آن)، اسلامی که مطرح میشود همان تسلیم حنیفوار ابراهیمی میباشد که در احتجاج با اهل کتاب مرتباً به چنین راهی دعوت میشوند.
این سوره از این جهت آل عمران نامیده شده که در آیه ۳۲ آن داستان آل عمران به عنوان وارث و شاخه برگزیدهای از آل ابراهیم نقل شده است. بنیاسرائیل پس از آنکه قرنها تحت تعلیم و تربیت انبیاء آل ابراهیمی قرار داشتند، بهتدریج بهخاطر انحرافات مختلف به هلاکت و نابودی معنوی سوق پیدا کردند تا آنکه خداوند بر آنها منت گذاشته با سلسله انبیاء آل عمران، که تکمیلکننده راه ابراهیم بودند، نجاتشان داد. این خاندان مجدداً بوستان توحید را آبیاری کرده شکوفههای اخلاق و فضیلت را پرورش دادند و منشأ عمران نفوس و اجتماعات گردیدند.
آیات سوره آل عمران با اینکه بسیار مختلف و متنوع است، اما مطالب آن از آنچنان انسجام و ارتباطی برخوردار است که به نظر میرسد از یک موضوع سخن گفته و همه سوره یکجا نازل شده باشد.
ابتدا و انتهای سوره با موضوع «مردمشناسی» آغاز و ختم میشود و در وسط به محاسن و معایب اهل کتاب در ارتباط با مسلمین میپردازد. مردمشناسی ابتدای سوره عمدتاً روی گروه مؤمن و کافر است، مؤمنین را با صفات: راسخ در علم، اولواالالباب، متقی، صابر، صادق، قانت، اهل نفاق و مستغفر میستاید و کافرین را از عقاب شدیدی که دنباله و نتیجه دستاورد خودشان میباشد بیم میدهد. عاقبت کفر را در پیدایش رژیمهای فرعونی سراغ میدهد، که گرفتار انواع شهوات دنیائی هستند و سرانجام تقوا را در بهشت و رضوان الهی.
در همین مقدمه (مردمشناسی) به اختلافات اهل کتاب با یکدیگر که به دلیل بغی و ستمپیشگی آنها میباشد، اشاره میکند و نتیجه این اختلافات و انحرافات را در قتل انبیاء و انواع غرور و خودپرستی جاهلانه نشان داده راه برخورد و احتجاج فکری مسلمانان را با آنها روشن مینماید، آنگاه پس از بیان قانونمندیهای «نزع» و «ایتاء ملک» که همان قدرت و تسلط یافتن یا ذلیل و مقهور شدن امتها میباشد به مسلمانان سفارش میکند از ولایت کافران برحذر باشند و جز ولایت و حُبّ الهی و تبعیت از رسول خدا راه دیگری نپیمایند، گوئی همین خودسازی و حفظ و تقویت رابطه ولایتی ضامن قدرت و استقلال مسلمانان میباشد.
آیات میانی سوره که از آیه ۳۰ تا ۱۷۶ را دربر میگیرد به موضوعات مرتبط و همآهنگ زیر قابل تفکیک است.
۱- داستان ولادت مریم و یحیی و مسیح (علیهم السلام) به عنوان شناخت مبدأ و منشأ آل عمران (مسیحیت).
۲- جبههگیری کفر در برابر ایمان در جریان رسالت مسیح به عنوان تجربهای تاریخی برای آشنایی با سرآغاز این نهضت بر حق.
۳- احتجاج و مباهله با اهل کتاب، پیشنهاد وحدت حول سه محور توحیدی، نفی شرک و ارباب دنیائی، مجادله درباره ابراهیم.
۴- تشریح انواع توطئهها و تمهیدات فرقههائی از اهل کتاب علیه مسلمانان و بیان ویژگیهای اخلاقی آنان، دعوت به اسلام واقعی و ایمان به همه رسولان و کتابهای الهی.
۵- بیان حج در رابطه با «ملة ابراهیم» که بنیانگزار همه امتهای توحیدی بود.
۶- اعتصام به حبل الله (قرآن) برای ایجاد وحدت و دوری از تفرقه و تشتّت و اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر برای حفاظت جامعه ایمانی در برابر آفات توحید، هشدار نسبت به عواقب وخیم اختلاف و تفرقه در روز قیامت.
۷- باز هم توصیف دقیق روانشناسی اهل کتاب و تأکید بر اینکه مسلمانان در رابطه با اهل کتاب باید بر موضع «صبر و تقوی» تکیه کنند و از «بطانه» گرفتن آنان خودداری نمایند.
۸- تشریح جنگ احد، پیروزی نخستین به دلیل صبر و تقوی و شکست بعدی بهخاطر «فشل» و عصیان، تجزیه تحلیل این دو واقعه و نتیجهگیری برای عبرتآموزی مسلمانان سپس بیان فلسفه تاریخ و سنتها و قوانین جاری در اجتماعات انسانی، اشاره به امدادهای الهی در جنگ بدر و ابتدای جنگ احد، بیان مشیت الهی از این ابتلائات: تحقق ایمان، اخذ شهداء، تمحيص مؤمنين و شناخت مجاهد و صابر - اشاره به ریا به عنوان زمینهای انحرافی در توجیه علت شکست و بازگشت ارتجاعی مسلمانان به این رابطه غلط اقتصادی و بر عکس مسارعه متفقین به سوی بهشتی که پهنای آن آسمانها و زمین است.
۹- اشاره به انبیاء الهی و ریبّون (دستپروردههای خالص آنان) که چگونه در برابر شدائد راه خدا و رسالتی که به دوش داشتند مقاومت و پایداری و دعا میکردند، برای توجه به خودسازی و کشف علت شکستها و ناکامیها (با عنایت به شکست احد). سپس مطرح کردن مجدد عدم اطاعت از کفار و چنگ زدن به ولایت الهی - تجزیه تحلیل مجدد شکست احد (پس از توجه به انبیاء و ریبّون) و نشان دادن نقاط ضعف و زمینههای روانی شکست - مطرح ساختن مهربانی و رحمت رهبری و قانون مشورت همگانی به عنوان راهحل و چارهساز رشد شخصیت و زدودن انحرافات امت - بیان رضایت و سخط خدا در اتخاذ ولایت او یا ولایت دیگران.
آخرین بخش سوره (آیات ۱۷۷ تا ۲۰۰) مجدداً به بحث مردمشناسی برمیگردد. اما اگر در ابتدای سوره مردمشناسی کفار و مؤمنین موردنظر بود، در انتهای آن منافقین نیز معرفی میشوند، همان کسانی که موجبات شکست احد را فراهم ساخته پس از آن جرأت یافتند تبلیغات زهرآگین خود را شدت بخشند. علاوه بر آن، به دلیل فرار برخی از مسلمانان سستایمان از جبهه احد، ضروری به نظر میرسید خصلت ترس و نفاق شکافته گردد. همچنین در برابر نفاق و بخل و شتاب در کفر و مرده پنداشتن شهداء و ... در این قسمت به ایمان، توکل، تقوی و احسان مؤمنین واقعی اشاره میکند و هدایت را تمام میکند. بار دیگر به «صبر و تقوی» در رابطه با اهل کتاب اشاره مینماید و مؤمنین را به انواع آزارها و دشنامهائی که در آینده خواهند دید و شنید (و لازم است از جاده صبر و تقوی خارج نشوند) آگاهی میدهد.
سرانجام به اولوا الالباب بازگشت مینماید، همانها که در آغاز سوره (آیه ۸) به رسوخشان در علم و دعایشان به درگاه پروردگار (با سه بار تکرار کلمه «ربنا») اشاره کرده بود.
... …وَٱلرَّٰسِخُونَ فِى ٱلْعِلْمِ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِۦ كُلٌّۭ مِّنْ عِندِ رَبِّنَا ۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُو۟لُوا۟ ٱلْأَلْبَٰبِ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً ۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْوَهَّابُ رَبَّنَآ إِنَّكَ جَامِعُ ٱلنَّاسِ لِيَوْمٍۢ لَّا رَيْبَ فِيهِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخْلِفُ…آیات ۷–۹.
این بار دعای آنها را با تفصیل بیشتر و ۷ بار تکرار کلمه ربنا (در مجموع ۱۰ بار = عدد تمام) نقل مینماید و ابتدا و انتهای سوره را به یکدیگر وصل میکند. سرانجام هجرت و جهاد و قبول آزار و آوارگی و پیکارکردن و کشته شدن را به عنوان راه اجابت این دعاها معرفی مینماید و مجدداً برای آنکه بدبینی و تعصبی نسبت به اهل کتاب پیدا نشده باشد، در پایان سوره تمجیدی روشن از آنان کرده با تأکید نهائی روی عامل «صبر» و «تقوا» (که قبلاً اشاره شد) و «ارتباط» مسلمانان با یکدیگر، سوره را پایان میدهد.
۱. آیات ۱۵-۱۶-۲۸-۱۰۲-۱۲۳-۱۲۵-۱۳۱-۱۳۳-۱۷۲-۱۷۹-۱۸۶-۱۹۱-۱۹۸-۲۰۰
ارتباط سورههای آل عمران و نساء (۴ و ۳)
این دو سوره از معدود سورههایی هستند که وجه ارتباط و اتصالشان با نگاه اول شناخته میگردد و نیازی به تعمق و تدبر زیاد ندارد. همانطور که ملاحظه میشود سوره آل عمران با «تقوی» ختم و سوره نساء با آن آغاز میگردد:
آل عمران (۲۰۰) يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱصْبِرُوا۟ وَصَابِرُوا۟ وَرَابِطُوا۟ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَآیهٔ ۲۰۰. نساء (۱) يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱتَّقُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍۢ وَٰحِدَةٍۢ…سورهٔ نساء، آیهٔ ۱ ... …وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ ٱلَّذِى تَسَآءَلُونَ بِهِۦ وَٱلْأَرْحَامَ…سورهٔ نساء، آیهٔ ۱ ...
اما تقوی زمینهها و بسترهای مختلف دارد، تقوایی که در سوره آل عمران مطرح شده تقریبا در کلیه موارد بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در ارتباط با وحدت جامعه و ولایت خدا و رسول و مقابله با دشمنان است. بطوریکه در چهار مورد کلمه صبر و تقوی توأمان به کار رفته است و تقوی را تکمیلکننده پایداری و شجاعت و مقابل سستارادگی و تسلیم به هوای نفس قرار داده است. اما در سوره نساء تقوی را در ارتباط با همسران و موضوعات: ازدواج، ارحام، صلح و آشتی، نشوز و ناسازگاری، یتیمان، عدالت بین همسران و جنگ مطرح کرده است که عمدتا جنبه روابط زناشوئی و خانوادگی دارد. بنابراین پس از آنکه در سوره آل عمران تقوی را در زمینه روابط با دشمن بیرونی تبیین مینماید، در سوره نساء موضوع را با زاویه دیگری با دشمنیها و اختلافات درونی عنوان میکند. میدانیم اصولاً کاربرد تقوی در مسائل و زمینههایی است که احساسات و عواطف و خشم و کینه بر عقل غلبه میکند و مقابله با دشمن خارجی و تسلیم خشم و غضب شدن در روابط با همسران، که هر دو از موضع قدرت و با توسل به زور انجام میشود، طبیعیترین بستری است که چنین آموزشی را میطلبد.
۱. آیات ۱۲۰-۱۲۵-۱۸۶-۲۰۰
۲. آیات ۱-۹-۷۷-۱۲۸-۱۲۹-۱۳۱