المزمل

«مَرْمَل» (۷۳)

محور اصلی سوره مزمل که در اولین سالهای بعثت نازل شده توصیه‌هایی درجهت «خودسازی» نفسانی پیامبر (و پیروان او) می‌باشد که از طریق قیام به نماز و قرائت قرآن با تأئبی و توجه (ترتیل) در نیمه‌های شب تحقق می‌یابد. این توجه و تمرکز عارفانه که فارغ از گرفتاریهای روزمره و در انقطاع کامل از اشتغالات ذهنی دنیائی انجام می‌شود، موجب پیدایش حالی از استحکام و استواری نفس و به تعبیر قرآن، استواری گامها و گفتار می‌گردد و آن حضرت را برای دریافت و پذیرش قول (یا برنامه و رسالت) سنگینی که به زودی بر او القاء می‌شود آماده می‌سازد. علاوه بر توصیه به شب زنده داری و عبادت، تأکیداتی در جهت توکل به خدا و صبر و پایداری در برابر گفتارهای تکذیب و تمسخر و تهدیدآمیز کافران و دوری گزیدن شایسته و مهلت دادن به آنها شده است. خطاب دیگر سوره، به تکذیب کنندگان پیامبر می‌باشد که آنها را به عذابهای سختی به دلیل عواقب اعمالشان انذار می‌دهد و توجهشان را به سرنوشت بزرگترین مستکبر و مکذب تاریخ، یعنی فرعون معطوف می‌دارد تا در ارتباط با رسولی که شاهد (الگو و نمونه) معرفی شده عبرت گیرند و از راه گذشتگان حذر نمایند. در این قسمت که همچون جمله معترضه ای در وسط مباحث مربوط به قیامت آمده، هشداری شدید درباره روزی می‌دهد که کودکان را شدت سختی‌ها و عوارض هولناک آن پیر می‌کند و آسمان را پاره پاره می‌نماید. و بالاخره آخرین پیام سوره خطاب به مؤمنین اولیه ایست که به همراه پیامبر قیام به نماز شب را انجام می‌دهند. باتوجه به مسئولیت‌ها و وظائف خطیری که از جهاد فی سبیل الله گرفته تا انجام مأموریت‌های سیاسی و تبلیغاتی در سفرهای طولانی به عهده این پیشگامان صادق گذاشته می‌شود، در آخرین آیه این سوره که گویا در مدینه و یا حداقل آخرین سالهای مکه نازل شده، دستور قرائت قرآن در حد مقدور و میسور در نیمه شب و اقامه صلوة و پرداخت زکوة (حقوق مالی اجتماعی) و قرض الحسنه (به نیازمندان مؤمنین در شرایط سخت نهضت) و بالاخره استغفار به درگاه الهی داده می‌شود تا با انجام این توصیه‌ها نفس خود را مهیای انجام این رسالت‌ها نمایند.

تقسیمات سوره

به این ترتیب باتوجه به آنچه گفته شد این سوره را می‌توان به پنج بخش تقسیم نمود.

۱- آیات ۱ تا ۸ (خودسازی نفسانی شخص پیامبر)

در این قسمت همانطور که گفته شد شخص پیامبر مورد خطاب می‌باشد و توصیه‌های سخت و سنگین بیدارماندن در حدود نیمی از اوقات شب (کمی بیشتر یا کمتر از نصف بر حسب شرایط و آمادگی جسمی و روحی) منحصر به آن حضرت می‌باشد تا خود را آماده دریافت قول سنگین نماید. ذکر شبانه اسماء ربویی و یادآوری عظمت او توأم با انقطاع از غیر (معنای …وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًۭاآیهٔ ۸) موجب پیدایش زمینه‌های محکم و استواری در نفس می‌گردد که برای ایفای رسالت ضرورت دارد.

۲- آیات ۹ تا ۱۴ (جبهه مخالف)

در این بخش در ارتباط با کسانی که رسالت پیامبر را تکذیب می‌نمایند چند توصیه شده است:

• ۱-۲- تکیه قرار دادن خدا و توکل بر او در انجام این رسالت (…فَٱتَّخِذْهُ وَكِيلًۭاآیهٔ ۹)
• ۲-۲- صبر و پایداری در برابر گفتار مخالفین و تحمل ناسزاهای آنان (وَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ…آیهٔ ۱۰)
• ۳-۲- دوری گزیدن جمیلانه از تکذیب کنندگان (…وَٱهْجُرْهُمْ هَجْرًۭا جَمِيلًۭاآیهٔ ۱۰) نه با تندی و تلخی و خشونت که با حلم و حکمت و محبت.
• ۴-۲- آزاد گذاشتن و به حال خود رهاکردن مکذبین و سپردن آنها به خدا (وَذَرْنِى وَٱلْمُكَذِّبِينَ…آیهٔ ۱۱ ...)

پس از این توصیه‌ها برای آنکه رسول گرامی مطمئن باشد ممانعت‌های آنان در برابر حق بدون پاسخ و بازتاب نخواهد ماند، از مجازات و عذاب جهنم در ورای روزی که توأم با لرزش شدید زمین و کوهها و درهم ریختن نظام طبیعت می‌باشد سخن می‌گوید.

۳- آیات ۱۵ تا ۱۹ (عبرتی از تاریخ)

در این قسمت همانطور که در مقدمه اشاره شد از ارسال رسول به منزله شاهدی بر مردم، به همان گونه که موسی (ع) به سوی فرعون فرستاده شد، یاد می‌کند و با اشاره به نافرمانی و عصیان فرعونیان و گرفتاری سخت آنها به خاطر اعمالشان، هشداری شدید و هول‌انگیز از شدائد روز قیامت به کافران می‌دهد. این هشدار تکان دهنده را به عنوان یادآوری و تذکاری مطرح می‌نماید تا دلهائی را به همت اراده ایمانی بسوی خدا جلب نماید (إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذْكِرَةٌۭ ۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًاآیهٔ ۱۹). همچنانکه به هنگام وقوع خطر و مصائب دنیائی هرکس راهی برای فرار می‌جوید، دربرابر وقوع قیامت و عذابهای آن نیز که محصول اعمال انسانها می‌باشد، باید هرکس به طریقی از ایمان و عمل صالح راه نجاتی به سوی پروردگار بجوید.

۴- آیه ۲۰ (تشویق و تثبیت)

پایان بخش این سوره آیه مفصلی است که به تنهایی حدود چهل درصد حجم سوره را به خود اختصاص داده است. طول متوسط این آیه که نزدیک به بیست برابر متوسط آیات سوره می‌باشد، دلالت از تأخیر زمانی آن با فاصله‌ای بسیار نسبت به ۱۹ آیه دیگر سوره دارد، چنین به نظر می‌رسد که این آیه مفصل به دلیل سبک و سیاق و طول متوسط آن در سالهای آخر هجرت در مدینه نازل شده باشد. محتوی و پیام این آیه ازطرفی مهر تأیید و تشویقی است بر عبادتهای شبانه پیامبر اکرم (ص) و پیروان شایسته آن حضرت نسبت به فرمانی که در ابتدای رسالت صادر گردیده بود، تا هم خودشان بدانند خداوند سمیع و علیم شاهد و شنوای مناجات آنها است و هم آیندگان بدانند پیامبرشان و پیروان اولیه او چگونه خدا را عبادت می‌کردند. و ازطرف دیگر تخفیف و تقلیلی است برای گروه گروندگان بعدی، در دوران بسط اسلام و گسترش پیام توحیدی، که به دلیل درگیری با مسائل و مشکلات فراوان درحد میسور به عبادت شبانه بپردازند و در روز نیز اقامه صلوة و پرداخت زکوة و قرض الحسنه و استغفار را با جدیت به جای آورند و مطمئن باشند تلاشهای آنها به عنوان ذخیره‌ای جاوید نزد خداوند متعال محفوظ خواهد ماند و آنچه پیش می‌فرستند نزد او باز خواهند یافت.

آهنگ آیات

به استثنای اولین و آخرین آیه این سوره، بقیه آیات آن تماماً با حرف الف تنوین دار (۱) ختم می‌شود. آیه اول که خطاب به پیامبر می‌باشد با حرف «ل» و آیه آخر که خطاب به مؤمنین است با حرف «م» ختم می‌گردد.

اسماء الحسنى

در ۱۹ آیه ابتدای سوره دوبار نام رب (به صورت مضاف) و در آخرین آیه آن به تنهایی ۷ بار نام جلاله «الله»، یک بار نام «رب» و یک بار نیز نامهای غفور و رحیم به کار رفته است (جمعاً ۱۰ نام در یک آیه).

ختم سوره با نام‌های نیکوی «غفور رحیم» معنای ظریفی در ارتباط با مضامین سوره دارد که حکمت رهنمودهای ارائه شده را درجهت شایستگی برای کسب رحمت و مغفرت الهی نشان می‌دهد.

ارتباط سوره‌های مزّمل و مَدْثَر (۷۳ و ۷۴)

همآهنگی و پیوند میان این دو سوره آنچنان است که شاید نیازی به شرح و توضیح نباشد. با این حال طبق روال انجام شده، ارتباط میان این دو را نیز مورد بررسی قرار داده ذیلاً محورهای مشترک و موضوعات مشابه آنها را استخراج می‌نمائیم:

۱- هر دو سوره خطاب به پیامبر (ص) است

برای خارج شدن از جامه به خود پیچیده و قیام کردن (اشارهای به حرکت از خود به خدا و خلق او). با این تفاوت که در سوره مزمل این خروج، شب هنگام به صورت فردی و برای یاد خدا و نماز و تلاوت با تأنی قرآن است، و در سوره مَدْثر هنگام آن روز و بخاطر انذار مردم، تکبیر پروردگار پاکسازی خود دوری جستن از پلیدی، احسان به مردم و صبر و پایداری است. قیام اولی جنبه روحی و خودسازی معنوی داشته با تمرکز ذهنی و توجه قلبی و تفکر در آیات قرآن صورت می‌گیرد و قیام دومی جنبه عملی و اجتماعی داشته از خودسازی به دیگر سازی تسری می‌یابد:

يَٰٓأَيُّهَا ٱلْمُزَّمِّلُآیهٔ ۱ - قُمِ ٱلَّيْلَ إِلَّا قَلِيلًۭاآیهٔ ۲ ... إِنَّا سَنُلْقِى عَلَيْكَ قَوْلًۭا ثَقِيلًاآیهٔ ۵ - إِنَّ نَاشِئَةَ ٱلَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ وَطْـًۭٔا وَأَقْوَمُ قِيلًاآیهٔ ۶

يَٰٓأَيُّهَا ٱلْمُدَّثِّرُسورهٔ مدثر، آیهٔ ۱ - قُمْ فَأَنذِرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۲ - وَرَبَّكَ فَكَبِّرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۳ - وَثِيَابَكَ فَطَهِّرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۴ - وَٱلرُّجْزَ فَٱهْجُرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۵ - وَلَا تَمْنُن تَسْتَكْثِرُسورهٔ مدثر، آیهٔ ۶ - وَلِرَبِّكَ فَٱصْبِرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۷

۲- هر دو قیام با عنایت و استمداد از اسم «رب» است

در سوره مزمل یادآوری نقش ربوبیت او در جهان هستی و انقطاع از همه ارباب باطل دنیائی، در نمازهای شب با تلاوت قرآن تأکید شده، و در سوره مَدْثر به دلیل آنکه مسئله انذار و هشدار مردم موردنظر است، بزرگ شمردن «رب» دربرابر آنچه مردم بزرگ می‌دانند و صبر و مقاومت در راه او توصیه شده است:

مزمل = (وَٱذْكُرِ ٱسْمَ رَبِّكَ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًۭاآیهٔ ۸ - رَّبُّ ٱلْمَشْرِقِ وَٱلْمَغْرِبِ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ فَٱتَّخِذْهُ وَكِيلًۭاآیهٔ ۹)

مدثر = وَرَبَّكَ فَكَبِّرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۳ ... وَلِرَبِّكَ فَٱصْبِرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۷

۳- در هر دو سوره مسئله «صبر» دربرابر انکار کافران

و دوری گزیدن به نیکوئی از آنها و به حال خود رها ساختنشان توصیه شده است:

مزمل: وَٱصْبِرْ عَلَىٰ مَا يَقُولُونَ…آیهٔ ۱۰ - …وَٱهْجُرْهُمْ هَجْرًۭا جَمِيلًۭاآیهٔ ۱۰ - وَذَرْنِى وَٱلْمُكَذِّبِينَ أُو۟لِى ٱلنَّعْمَةِ وَمَهِّلْهُمْ قَلِيلًاآیهٔ ۱۱

مدثر: وَلِرَبِّكَ فَٱصْبِرْسورهٔ مدثر، آیهٔ ۷ ... ذَرْنِى وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيدًۭاسورهٔ مدثر، آیهٔ ۱۱ - وَجَعَلْتُ لَهُۥ مَالًۭا مَّمْدُودًۭاسورهٔ مدثر، آیهٔ ۱۲

۴- در هر دو سوره قرآن را وسیله ای برای «تذکر»

عظمت و خطری بودن آخرت و هشدار برای توجه و مراقبت دربرابر آن معرفی می‌نماید تا دلهای بیدار آنرا جدی گرفته راهی برای نجات خویش به سوی خدا برگزینند:

مزمل: (فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِن كَفَرْتُمْ يَوْمًۭا يَجْعَلُ ٱلْوِلْدَٰنَ شِيبًاآیهٔ ۱۷ - ٱلسَّمَآءُ مُنفَطِرٌۢ بِهِۦ ۚ كَانَ وَعْدُهُۥ مَفْعُولًاآیهٔ ۱۸ - إِنَّ هَٰذِهِۦ تَذْكِرَةٌۭ ۖ فَمَن شَآءَ ٱتَّخَذَ إِلَىٰ رَبِّهِۦ سَبِيلًاآیهٔ ۱۹)

مدثر: (كَلَّآ إِنَّهُۥ تَذْكِرَةٌۭسورهٔ مدثر، آیهٔ ۵۴ - فَمَن شَآءَ ذَكَرَهُۥسورهٔ مدثر، آیهٔ ۵۵ - وَمَا يَذْكُرُونَ إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَّهُ ۚ هُوَ أَهْلُ ٱلتَّقْوَىٰ وَأَهْلُ ٱلْمَغْفِرَةِسورهٔ مدثر، آیهٔ ۵۶) نَذِيرًۭا لِّلْبَشَرِسورهٔ مدثر، آیهٔ ۳۶ - لِمَن شَآءَ مِنكُمْ أَن يَتَقَدَّمَ أَوْ يَتَأَخَّرَسورهٔ مدثر، آیهٔ ۳۷

و امّا وجه اتصال دو سوره؛ آخرین آیه سوره مزمل شهادتی است از جانب پروردگار بر اینکه پیامبر و برخی از پیروان او کمتر از دو ثلث شب، نیمی از آن، یا ثلث آنرا برای نماز و تلاوت قرآن قیام می‌کنند. وقتی چنین آمادگی و سازندگی در شب حاصل شد، پارسایان شب می‌توانند در روز گامهای استوارتری برداشته شیران روز باشند و دیگران را نیز با خود همراه سازند. به همین دلیل سوره بعدی (مدثر) به قیام هشدار دهنده پیامبر برای بزرگداشت پروردگار در روز آغاز می‌گردد و نقش او را دربرابر دشمنان لجوج مشخص می‌نماید.