قريش

قریش (۱۰۶)

ارتباط با سوره قبل

ارتباط این سوره با سوره قبل و پیوند مفاهیم و مضامین آنها بحدّی است که حتی برخی از مفسرین این دو سوره را، همچون سوره‌های انشراح و ضحی، در حکم واحد گرفته توصیه کرده‌اند در نماز بدنبال هم خوانده شوند. به اعتقاد بعضی دیگر، کلمه «لایلاف» که در ابتدای سوره قریش آمده است، متعلق به یکی از افعال سوره قبل یا مضمون عمومی آن بوده چنین می‌رساند که با آنچه بر سر اصحاب فیل آمد، زمینه و مقدمه ایلاف قریش فراهم گردید. در هر حال هر دو سوره، مستقیم یا غیر مستقیم، بر محور موقعیت کعبه و قریش می‌گردد و نقش این خانه و پاسداران آن را برای آینده نشان می‌دهد. از نظر تاریخی و جامعه‌شناسی چنین بنظر می‌رسد که شکست ناگهانی سپاه ابرهه و پراکنده شدن خبر آن در اطراف و اکناف، موجب بالارفتن قدر و منزلت کعبه و مقام و موقعیت قریش گردید تا جائیکه از آن به بعد با زائران فراوانی که به آنسو سفر می‌کردند مرکزیتی استوارتر پیدا کرد و با امنیتی که به دلیل احترام آمیخته با خوف بوجود آمده بود، سفرهای تجاری از میان قبائل غارتگر ممکن گردید و «الفتی» پدید آمد که قبلاً سابقه نداشت.

زمینه ساز چنین تحولی دست تدبیر و تربیت پروردگار است که نام او محور این دگرگونی و تحول بشمار می‌رود. جالب اینکه از میان نام‌های نیکوی خداوند، تنها نام «رب» در این دو سوره بکار رفته است تا «ربویت» او را در حفظ حریم و امنیت این خانه بخاطر «تربیت» انسان‌ها و تألیف قلوب آنها نشان دهد:

سوره قبل: أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَٰبِ ٱلْفِيلِسورهٔ فیل، آیهٔ ۱

سوره قریش: فَلْيَعْبُدُوا۟ رَبَّ هَٰذَا ٱلْبَيْتِآیهٔ ۳

تحقق دعای حضرت ابراهیم (ع)

آنگاه که ابراهیم خلیل (ع) به کمک فرزندش اسمعیل (ع) پایه‌های خانه را بالا می‌برد، زیرلب زمزمه و دعائی برای امنیت و آبادانی حریمی که به آن دلبسته بود ترنم می‌کرد، تا در سایه آن دلهای مردمی جذب این کانون توحیدی گردد و از شرک و اوهام و تاریکی‌های جهالت نجات یابند. این آرزو که مبتنی بر دو شرط امنیت و آبادانی (رزق) بود، از زبان ابراهیم در قرآن بدینگونه نقل شده است:

وَإِذْ قَالَ إِبْرَٰهِۦمُ رَبِّ ٱجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا ءَامِنًۭا وَٱرْزُقْ أَهْلَهُۥ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ…سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۶...

۱. آیه ۱۲۶ سوره بقره که با مختصری تفاوت در آیه ۳۵ سوره ابراهیم نیز تکرار شده است.

سرزمینی که ابراهیم این خانه را در آن تجدید بنا می‌کند، به تعبیر قرآن، «…بِوَادٍ غَيْرِ ذِى زَرْعٍ…سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۳۷» (وادی بدون استعداد و آمادگی برای زراعت) می‌باشد. در چنین شرایطی که نامساعد برای کشاورزی و دامداری می‌باشد، مردمی در متن سختی و مشقت و در منتهای فقر و محرومیت در قبائل پراکنده و دور، و دشمن با یکدیگر زندگی می‌کردند و دائماً با تجاوز به سرزمین‌های مجاور به قتل و غارت می‌پرداختند. در طبیعت سرکش چنین مردمی که به دلائل محیطی در توحش و بدویت باقی مانده بودند، زمینه ای برای تألیف قلوب و مهر و محبت وجود نداشت، اما با تجدید بنای این خانه به دست ابراهیم و فرزندش و دعای آنحضرت برای جذب دلهای مردم بسوی ذریه اش که پاسداران خانه و ارزش‌های توحیدی آن بودند، به تدریج چنین آرزویی برآورده شد و زمینه‌های الفت و مؤانست (بجای توحش و تنفر) فراهم گردید و مردمانی در شعاع انوار هدایت این چراغ خدائی به یکدیگر پیوند خوردند.

۲. از آیه: وَإِذْ بَوَّأْنَا لِإِبْرَٰهِيمَ مَكَانَ ٱلْبَيْتِ…سورهٔ حج، آیهٔ ۲۶، و آیه: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْرَٰهِۦمُ ٱلْقَوَاعِدَ مِنَ ٱلْبَيْتِ…سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۷، فهمیده می‌شود که این خانه سابقه ای از گذشته داشته است.
۳. سوره ابراهیم آیه ۳۷ - رَّبَّنَآ إِنِّىٓ أَسْكَنتُ مِن ذُرِّيَّتِى بِوَادٍ غَيْرِ ذِى زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ ٱلْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ فَٱجْعَلْ أَفْـِٔدَةًۭ مِّنَ ٱلنَّاسِ تَهْوِىٓ إِلَيْهِمْ وَٱرْزُقْهُم مِّنَ ٱلثَّمَرَٰتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَسورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۳۷.
۴. رَبَّنَا وَٱبْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًۭا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ ۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُسورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۹.

حادثه ای که مقارن با تولد کامل ترین ذریه ابراهیم که کامل کننده شریعت او و منتهای آرزویش بود، با نابودی متجاوزین به حرم امن الهی (اصحاب فیل) خاتمه یافت و بر موقعیت و مرکزیت این خانه بیش از پیش افزود و زمینه‌های بیشتری برای ایجاد الفت میان مردم رمیده بی‌رحم و عاطفه فراهم ساخت.

گویا اشاره انتهای سوره قریش به اطعام از گرسنگی و ایمنی از خوف (ٱلَّذِىٓ أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍۢ وَءَامَنَهُم مِّنْ خَوْفٍۭآیهٔ ۴) اجابت همان دعای بنیانگزار اولیه خانه باشد که رزق و امنیت را برای اهل آن آرزو کرده بود.

در دعاهای حضرت ابراهیم، در ارتباط با این خانه، همواره نام «رب» (بجای الله) تکرار شده است. در این دو سوره نیز عنایت خاصی به نام «رب» شده است (أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَٰبِ ٱلْفِيلِسورهٔ فیل، آیهٔ ۱ - فَلْيَعْبُدُوا۟ رَبَّ هَٰذَا ٱلْبَيْتِآیهٔ ۳). همانطور که گفته شد تدبیر حکیمانه پروردگار چنین اقتضا می‌کرد که در سایه «ربوبیت» او و در پناه حريم امنی که قرار داده، مردمانی بی‌فرهنگ و ایمان و ادب، «تربیت» شوند و با سرمایه صفات مثبتی همچون غيرت، سخاوت، مروت، شجاعت، صراحت و ... که از زندگی در شرایط سخت صحرا با فقر و محرومیت آن کسب کرده‌اند، الفت یابند و با آزادشدن از بند شرک و اوهام، پیام آور و مبلغ چنان رسالتی برای دیگر بندگان گردند.

۱. …رَبِّ ٱجْعَلْ هَٰذَا بَلَدًا ءَامِنًۭا…سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۲۶، رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيرًۭا مِّنَ ٱلنَّاسِ…سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۳۶، رَبِّ ٱجْعَلْنِى مُقِيمَ ٱلصَّلَوٰةِ…سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۴۰، رَبَّنَآ إِنَّكَ تَعْلَمُ مَا نُخْفِى وَمَا نُعْلِنُ…سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۳۸، رَبَّنَا ٱغْفِرْ لِى وَلِوَٰلِدَىَّ…سورهٔ ابراهیم، آیهٔ ۴۱ ...

حال که خداوند چنین مردمی را از گرسنگی سخت و جانفرسا و ناامنی عمومی در سایه پربرکت این «بیت» نجات داده است، تا جائیکه می‌توانند در زمستان و تابستان برای تجارت به شرق و غرب عربستان آزادانه سفر کنند، جا دارد که به «ربوبیت» او (نه ارباب متفرق دنیائی) گردن نهند و نسبت به او تسلیم و تعبد داشته باشند (فَلْيَعْبُدُوا۟ رَبَّ هَٰذَا ٱلْبَيْتِآیهٔ ۳).

۲. به گفته مفسرین، قریش در زمستان بسوی یمن و در تابستان بسوی شام (در غرب) کاروانهای تجاری خویش را گسیل می‌داشته است.
۳. باید توجه داشت که مشرکین معاصر پیامبر، همچون مشرکین معاصر سایر انبیاء، منکر «الله» نبودند، بلکه ربوبیت و رحمانیت را انکار می‌کردند.

آیا در این زمان از مسلمانان بطور اعم و از متولیان این خانه که بر ولایت ابرقدرتها گردن نهاده‌اند، بطور اخص چنین انتظاری نمی‌رود؟!