«طه» (۲۰)
حروف مقطعه
سوره طه نیز همچون بسیاری از سورههای قرآن، با حروف مقطعه آغاز میگردد. در مورد کلمه «طه» که نام این سوره¹ و رمز ابتدای آیات آن میباشد، مفسرین نظریات بسیار مختلف و متنوعی دادهاند که هیچکدام متکی به دلائل قانعکننده قرآنی یا علمی نمیباشد، البته برخی به روایتی از امام صادق (ع) متوسل شدهاند که کلمه «طه»، همچنین کلمه «یس»، را از اسماء و صفات آسمانی و باطنی رسول خدا (ص) که مختص آن حضرت بوده، به عنوان رمزی میان خداوند و رسولش، که واقعیت آن را دیگران نمیدانستهاند، شمردهاست.
به گفته مرحوم علامه طباطبائی (در تفسیر المیزان) «سورههایی که حروف مقطعه بر سر آن آمده است با یکدیگر ارتباط دارند و اشتراک این حروف میان چند سوره دلالت بر اشتراک مضامین آنها مینماید» این سخن که شواهد بسیاری از طریق تحقیق و بررسی آن را تأیید میکند میتواند راهنمای مفید و مؤثری برای کشف حروف مقطعه این سوره و سایر سورههای قرآن قرار گیرد. به خصوص اگر توجه داشته باشیم تک تک حروف تشکیل دهنده
- به جز این سوره، ۳ سوره دیگر نیز نام آنها از حروف مقطعه آغاز آن اخذ شده است: «یس»، «ص» و «ق». این مطلب نشان میدهد اهمیت این حروف به قدری است که به عنوان یک رمز نام سوره شده است.
این کلمات معنای خاصی دارد. ۱. مهم تر از آن اینکه برخی از حروف مقطع یک آیه محسوب شده و برخی دیگر قسمتی از آیه اول سوره را تشکیل میدهند و در سوره شوری ۲ آیه به حروف مقطع اختصاص داده شده است.
- جمعاً (۶) سوره قرآن با حروف مقطع آغاز شده که در (۹) سوره آن حروف مقطع به عنوان یک آیه مستقل
محسوب شدهاند (سوره شوری دو نوع حروف مقطع دارد) و ۱۰ مورد دیگر بخشی از آیه اول هستند. ذیلاً حروف مقطع و سورههایی که با آن آغاز شدهاند نام برده میشوند:
(۱۰) سوره (مهم) (۲) سوره (مهم) (۳) سوره (مهم)
(۱۱) سوره (مهم) (۲) سوره (مهم)
(۱۲) سوره (مهم) (۳) سوره (مهم)
(۱۳) سوره (مهم)
(۱۴) سوره (مهم)
(۱۵) سوره (مهم)
- سورههایی که حروف مقطع آن یک آیه مستقل محسوب نشدهاند عبارتند از: یونس، هود، یوسف، ابراهیم،
حجر، رعد، ص، طس، ق، ن. به این ترتیب معلوم میشود حروف: «الر»، «المر»، «ص»، «ق»، «ن»، «طس» به عنوان یک آیه محسوب نشدهاند. (۱۰) سوره
(۲۰) طه
اینک با توجه به نکات فوق میتوانیم به سراغ سوره «طه» برویم و با استفاده از خود قرآن گوشهای از این رمز را درک نمائیم. قدر مسلم این است که اگر این کلمات تنها رمزی میان خدا و رسولش بوده و برای سایر مسلمانان (گذشته و آینده) پیامی و فایدهای نداشته است، در قرآن نمیآمد، همینکه برای قرائت مسلمانان ثبت و ضبط شده باید در آن تدبر و تفکر نمود و به اشارات و رموز آن پی برد.
کلمه «طه» از دو حرف «ط» و «ه» تشکیل شده است، اگر فرضیه ارتباط مضامین بین سورههائی که حروف مقطعه مشترک دارند، درست باشد، باید از یک طرف بین سوره «طه» با سورههائی که حرف ط در حروف مقطعه آنها به کار رفته، مثل سه سوره پشت سرهم: شعراء، نمل و قصص، که با «طس» یا «طسم» شروع شدهاند، از طرف دیگر با سوره مریم که حرف «ه» در حروف مقطعه آن به کار رفته است (کهیعض) ارتباطی برقرار باشد.
با بررسی و مطالعه ۳ سوره: شعراء، نمل و قصص، به زودی به اشتراک مهمی میان این سورهها با سوره «طه» پی میبریم؛ مهمترین موضوع هر چهار سوره، شرح زندگی و رسالت حضرت موسی (ع) است. و این داستان محور اساسی سورههای مذکور را تشکیل میدهد. شگفت اینکه کلماتی که در این سورهها، به خصوص در داستان حضرت موسی (ع) به کار رفته، بیش از همه جای قرآن حرف «ط» در آن به کار رفته است. مثل: طور، طوی، طود، طغیان، طریقه، طین، طیبات و غیره.
اگر خواسته باشیم به کمک محاسبات آماری رابطهای بین حرف «ط» در این سوره و ۳ سوره دیگر پیدا کنیم به ارقام شگفتانگیزی میرسیم، که تماماً ضریبی از عدد «۹» و «۱۹»
- در سوره طه ۹۰ آیه از ۱۳۵ آیه، در شعراء ۶۰ آیه از ۲۲۶ آیه، در نمل ۸ آیه از ۹۳ آیه و در قصص ۱۵ آیه از ۸۸ آیه به داستان حضرت موسی اختصاص یافته است. در سوره نمل این نسبت کم است. شاید به همین دلیل هم حروف مقطعه آن یک آیه محسوب نشده است.
بوده قانونمندی این فاکتور را در کل سوره هائی که با حروف مقطعه آغاز شدهاند تأیید میکند (مطابق محاسبات دکتر رشاد خلیفه استاد کامپیوتر دانشگاه آریزونا تعداد این حروف در تمامی ۲۸ سوره قرآن بدون استثناء ضريب (۱۹) میباشد).¹
- تعداد آیاتی که در بخشی از سوره «طه» به حضرت موسی اختصاص یافته ۹۰ آیه (۱۰) ۹۷ از ۱۳۵ (۹۷) ۹۸ آیه میباشد و حرف «ط» در این آیات (۱۹) بار به کار رفته است.
مثل:
طه، طوی، طغی (۲ بار)، اصطنعتک، اعطی، طریقتکم، فلاقطعن، فطرنا، خطایانا، طریقاً، طور، طیبات، تطغوا، افطال، اطیعوا، خطبک، یفرط، یطغی.
- در کل سوره ۲۷ (۳×۹) کلمه با حرف ط به کار رفته است که علاوه بر کلمات فوق عبارتند از: صراط، طلوع، طریق، یحیظون، اطراف، اصطبر، طفقا، اهبطا
- تعداد کلماتی که در بخشی از سورههای شعراء، نمل و قصص به حضرت موسی (ع) اختصاص یافته و در آنها حرف ط به کار رفته (۱۹) کلمه میباشد که عبارتند از:
در سوره شعراء (ینطلق، لاقطعن، خطایانا، کالطود)، در سوره نمل (تصطلون)، در سوره قصص (طائفه، فالتقطه، خاطئين، ربطنا، شیطان، یبطش، خطبکما، طور، تصطلون)، شاطی، سلطاناً، طین، فاطلع، فتطاول).
- اگر مجموع کلماتی را که در هر چهار سوره شامل حرف میباشد درنظر بگیریم (بدون احتساب حروف مقطعه) ۳۸=۱۹×۲ میباشد. تعداد کلماتی که در هر چهار سوره ریشه آنها با حرف «ط» آغاز میشود دقیقاً (۱۹) کلمه میباشد که عبارتند از:
طوی، طغی (۲ بار)، طریقتکم، طریقاً، طور (۳ بار)، طیبات، تطغوا، طال، اطیعوا، یطغی، ینطلق، طود، طائفه، طین، فاطلع، فتطاول.
تعداد حرف «ط» در ۴ سوره (طه - شعراء - قصص - نمل) ۱۰۷ و تعداد حرف «ه» در ۲ سوره طه و مریم ۴۸۲ است که جمعاً ۵۸۹=۱۹×۳ میباشد.
*
با توجه به ارتباط دقیق موضوعی در چهار سوره موردنظر و کاربرد حساب شده حرف «ط» در این چهار سوره (در رابطه با رسالت حضرت موسی) میتوانیم چنین احتمال دهیم که حرف «ط» رمزی است برای یادآوری رسالتی که حضرت موسی در رابطه با امت
- مطابق محاسبات نامبرده تعداد حرف ط در سوره طه ۲۸ و تعداد ه ۳۱۴ میباشد که جمع آن ضريب ۱۹ است (۳۴۲=۱۸=۱۹) همچنین مجموع کلمات دارای حرف ط در ۴ سوره قرآن و حرف ه در دو سوره ۳۱=۱۹×۳ میباشد.
(۲۰) ۳۶۱
بنی اسرائیل به عهده داشته است. امّا حرف «ه»، میدانیم به جز سوره طه، تنها سوره مریم حروف مقطعه ای شامل حرف «ه» دارد (کهیعص). در جمع بندی و خلاصه سوره مریم دیدیم که موضوع «صلوة» در معنای وسیع آن که شامل: دعا، مناجاة، تسبیح، تقرب، سجده و... است، محور اساسی و از مهمترین موضوعات سوره میباشد. اینک اگر خواسته باشیم ارتباط این دو سوره را، که حرف «ه» در آغاز آنها به کاررفته، پیدا کنیم، باید مضمون مشترک میان دو سوره را بیابیم. در سوره «طه» ۲ آیه وجود دارد که انطباق با موضوع اصلی سوره مریم (صلوة) دارد که عبارتند از: آیه (۱۴) - إِنَّنِىٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا۠ فَٱعْبُدْنِى وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكْرِىٓآیهٔ ۱۴ (خطاب به حضرت موسى) آیه (۱۳۲) - وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِٱلصَّلَوٰةِ وَٱصْطَبِرْ عَلَيْهَا ۖ لَا نَسْـَٔلُكَ رِزْقًۭا…آیهٔ ۱۳۲... (۵) محمد (ص) در نخستین آیه، اولین پیام وحی در کوه طور به حضرت موسى را نقل میکند که با خطاب: «…فَٱسْتَمِعْ لِمَا يُوحَىٰٓآیهٔ ۱۳» مقدم بر هر کلام، بر «عبادت» و اقامه «صلوة» تأکید مینماید. آیه بعد که در اواخر سوره طه آمده است، همین سفارش را در آغاز رسالت حضرت ختمی مرتبت (ص) به آن بزرگوار مینماید. علاوه بر کلمه «صلوة»، موضوع «ذكر» (تذكرة) نیز (که در مفهوم وسیع صلوة قرار دارد) در هر دو سوره بسیار به کار رفته است (۸ بار در طه ۷ بار در مریم). از آنجائی که در کلمات: «صلوة» و «تذكرة» حرف «ه» به کار رفته است، رابطه آن را با حرف ه در «طه» پیدا میکنیم. از آنجائی که هم حرف «ط» و هم حرف «ه» در این سورهها، در رابطه با رسالت حضرت موسى میباشد، به نظر میرسد حروف مقطعه «طه»، در آغاز سوره طه، یادآوری کننده جریان تاریخی رسالت حضرت موسى، در رابطه با بنی اسرائیل، برای حضرت محمد (ص) باشد و به عنوان رمزی کوتاه در آغاز سوره، ذهن آن حضرت (و شاید بقیه مسلمانان را) متوجه این رسالت سازد. با این تفاوت که در سوره «طه» رسالت موسى (ع) را در ارتباط با توجهات عبادی آن پیامبر و «صلوة» و «ذكر» او بیان میکند (و در مقدمه آن، قرآن را که یادآوری کننده این حقایق است، تذکری برای اهل خشيت میشمارد: (إِلَّا تَذْكِرَةًۭ لِّمَن يَخْشَىٰآیهٔ ۳) و در سورههای شعراء، نمل و قصص، که پس از حرف «ط»، حروف «س» و «م» آمده است (طسم - طس)، از بُعد و زاویه دیگری (که باید تحقیق شود) رسالت حضرت موسى (ع) را تبیین مینماید. (والله اعلم).
*
اکنون که به نظر میرسد گوشه ای از رمز «طه» از زاویه محدودی گشوده شده باشد
خوب است مختصری هم به رمز «یس» بپردازیم که این کلمه نیز مانند طه خطاب به پیامبر است و مفسرین درمورد هر دو کلمه نظریات مشابهی ابراز نمودهاند.
سوره طه: طه، ما انزلنا علیک القرآن لتشتق، إِلَّا تَذْكِرَةًۭ لِّمَن يَخْشَىٰآیهٔ ۳، تَنزِيلًۭا مِّمَّنْ خَلَقَ ٱلْأَرْضَ…آیهٔ ۴ و السموات العلی.
سوره یس: یس، والقرآن الحکیم انک لمن المرسلین، علی صراط مستقیم، تنزیل العزیز الرحیم.
حرف «ی» تنها در سوره یس و مریم به کار رفته است. اگر این دو سوره را با یکدیگر مقایسه کنیم به سادگی درمی یابیم که رسالت حضرت عیسی (ع) در هر دو سوره بیان شده است. سوره مریم علاوه بر آنکه به نام مادر حضرت عیسی (ع) است، از زکریا و یحیی نیز نام برده است که در رابطه و مصدق آن حضرت بودهاند. داستان این بزرگواران که حلقه مرتبطی را تشکیل دهند مهمترین بخش سوره مریم بوده و با آن آغاز میشود و ۴۰ آیه (از ۹۸ آیه) سوره به آن اختصاص مییابد.
در سوره «یس» گرچه نامی از حضرت «عیسی» برده نشده است، اما رسولان سه گانه ای که به سوی قریه (انطاکیه) فرستاده شدند (در این سوره داستان آنها نقل شده) آنطور که مفسرین گفتهاند، در دوره حضرت عیسی بوده و از طرف آن حضرت مأموریت یافتهاند. بنابر این این سوره به رسالت عمومی حضرت عیسی ارتباط پیدا میکند و حروف «ی» و «س» در عیسی و یس مشترک هستند.
تعداد «ی» در سوره یس ۲۳۷ و حرف «س» ۴۸ میباشد که ضریب (۱۹) است (۲۸۵: ۱۵=۱۹). حرف «ی» نیز در سوره مریم ۳۴۵ بار بکار رفته که مجموع این حرف در دو سوره یس و مریم ۵۸۲ عدد میباشد. از طرفی جمع تعداد حرف «س» در ۵ سوره (شعراء، نمل، قصص، یس، شوری) ۳۸۷ میباشد که مجموع حرف «ی» در دو سوره و حرف «س» در ۵ سوره ۵۱×۱۹= ۹۶۹= ۳۸۷+ ۵۸۲ میباشد.
از آنجایی که هر دو سوره طه و یس متفقاً با ۳ سوره شعراء (۲۶)، نمل (۲۷) و قصص (۲۸) که با حروف مقطعه طسم و طس آغاز شدهاند، در یک حرف اشتراک داشته و مضامین آنها مشترک میباشد، میتوان این ۵ سوره را مجموعه مرتبطی شمرد که از داستان تاریخی بنی اسرائیل یاد میکند، در بخشی از این مجموعه رسالت حضرت موسی (ع) را در رابطه با این امت توضیح میدهد و در بخشی دیگر رسالت حضرت عیسی (ع) را که تکمیل کننده همان دین بوده است.
به این ترتیب روشن میشود که در سوره طه خداوند رسالت حضرت موسی را به پیامبر
(۲۰) طه
ختمی مرتبت یادآور میشود و در سوره «یس» رسالت حضرت عیسی (ع) را. مطابق جداول کتاب سیر تحول قرآن سوره طه در سال چهارم بعثت و سوره «یس» در سال پنجم بعثت نازل شدهاند، یعنی در فاصله یک سال خداوند رمز رسالت این دو پیامبر را به ترتیب بعثت آنها، به حضرت محمد (ص) یادآوری مینماید و در سالهای بعد (در سورههای شعراء، نمل، قصص که با همین حروف مقطعه آغاز شدهاند) تفصیل این دو رسالت را بیان میکند.¹ به نظر میرسد دو رمز: طه و یس اشاره به همان آیه «…غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَسورهٔ فاتحه، آیهٔ ۷» سوره حمد داشته باشد.
محتوای سوره
این سوره را برای تسهیل فهم روابط آیات آن، به طور کلی میتوان به پنج قسمت تقسیم نمود:
۱- مقدمه (۸ آیه) - این قسمت که خطاب به رسول اکرم است، با نوعی دلداری و تقویت روحیه نسبت به آن حضرت آغاز میشود تا در جریان دعوت و منکرین، خود را به رنج و تعب نیفکند و بداند جز کسانی که اهل خشیت باشند از سخن او تذکر نمیگیرند. سپس بر مسئله خالقیت، رحمانیت، مالکیت و علم خداوند، به ترتیب در ۴ آیه بعد، تأکید مینماید و سرانجام با ذکر توحید و نامهای نیکوی الهی مقدمه را تمام میکند.
۲- رسالت حضرت موسی (ع) (۹۰ آیه) - درست دوسوم سوره به این موضوع اختصاص یافته است. این بخش که تحت عنوان «حدیث موسی» پس از مقدمه فوق قرار گرفته، از ابتدای رسالت حضرت موسی و اخذ مأموریتش در کوه طور آغاز میشود و تا نجات بنی اسرائیل و فتنه گوساله پرستی ادامه پیدا میکند. البته در اواسط داستان اشاره ای هم به دوران تولد حضرت موسی میشود، اما جنبه یادآوری دارد و از محور داستان خارج میباشد. پس از مقدمه ۸ آیه ای ابتدای سوره، این داستان مفصل به عنوان مصداق تاریخی و شاهد مثالی برای یادآوری و عبرت پیامبر (ص) ذکر میشود تا در ابلاغ رسالت از این تجربه تاریخی پند گیرد و دل قوی دارد.
۳- قیامت (۱۶ آیه) - به دنبال داستان رسالت حضرت موسی (ع)، آیات ۹۹ تا ۱۱۴ سوره طه به سرنوشت بعدی انسانها در قیامت اشاره میکند و به این ترتیب اذهان مسلمانان را از گذشته ای دور، مربوط به تاریخ بنی اسرائیل، به آینده ای دورتر مربوط به قیامت متوجه
¹ در سوره شوری (۴۲) نیز که با حروف مقطعه «حم عسق» آغاز شده به دلیل وجود حرف «س» اشاره ای هم به حضرت عیسی (ع) شده است (آیه ۱۳).
میسازد. در این سری آیات از سنگینی بار گناه در روز قیامت، نفحه صور و حشر مجرمین، اشتباه انسان در تشخیص مدت درنگ در زندگی دنیا، وضعیت کره زمین در روز قیامت، مسئله شفاعت و علم و احاطه خدا به بندگان و... یاد میکند. این سری آیات با ذکر قرآن آغاز میشود (وقد اتیناک من لدنا ذکراً) و با همین تذکر خاتمه مییابد (و کذلک انزلناه …قُرْءَانًا عَرَبِيًّۭا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ ٱلْوَعِيدِ…آیهٔ ۱۱۳... و لا تعجل بالقرآن...). در واقع این بخش نتیجه گیری از مطالب گذشته است.
۴ - داستان آدم (۱۲ آیه) - از موضوع قیامت که مربوط به آینده ای ناپیداست، مجدداً به گذشته ای دور، از تجربه زندگی حضرت آدم در بهشت و هبوطش به زمین بازگشت مینماید. به این ترتیب اولین نسیان و بی ارادگی نوع انسان (…فَنَسِىَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُۥ عَزْمًۭاآیهٔ ۱۱۵) را از منشأ پیدایش سراغ میدهد تا زمینهها و عواملی را که منجر به فریب انسان توسط شیطان میشود نشان دهد. خداوند فرشتگان را مسجود و او را در بهشت اسکان میدهد و با او عهد میکند پیروی از هوای نفس نکرده پایبند فرمان خدا باشد. امّا وسوسه شیطان او را به فراموشی و عهدشکنی میافکند و از آن مقام و منزل به زمین هبوط میکند تا مجدداً با توبه و تلاش و به پای خود شایسته نیل مجدد به آن مقام گردد. این سری آیات با ذکر خدا و سرنوشت اعراض کنندگان از یاد او در روز قیامت خاتمه پیدا میکند.
۵ - نتیجه گیری (۹ آیه) - آخرین بخش سوره، مجموعه ای از حجّت و حکمت است که به عنوان نتیجه گیری از آیات گذشته مطرح گشته و سوره را جمع بندی و خلاصه گیری میکند. این بخش که خطاب به رسول اکرم میباشد، از یک طرف توصیههایی برای تقویت روحیه آن حضرت مینماید، از طرف دیگر انحرافات قوم او را بیان میکند. در مورد منکرین رسالت او اظهار میدارد که چرا اینها از هلاکت نسلهای گذشته که از خرابههای آثار تمدن آنها عبور میکنند عبرت نمیگیرند و دست از گناه برنمیدارند؟ و اینکه قرآن را آیه خدا و معجزه نشمرده معجزات مشابه انبیاء سلف تقاضا مینمایند و... در برابر چنین مردمی خداوند پیامبرش را به صبر و تسبیح و عدم توجه به ناز و نعمتهای آنها توصیه مینماید و برای ابلاغ رسالت متوجه کانون خانواده اش میسازد تا با فرمان دادن آنها به «صلو» و پایداری در آن، حرکت توحیدی را از نقطه مطمئنی آغاز نماید. موضوع «صلو» (در معنای وسیع آن) که همه نوع ارتباط انسان با خدا را دربر میگیرد، در این سوره نیز همانند سوره مریم، جنبه اساسی و زیربنائی دارد. سوره با اتمام حجت و اعلام انتظاری که دلالت بر اختیار و آزادی منکرین در مدت حیات دنیا میکند خاتمه مییابد.
کلمات کلیدی
در این سوره برخی از کلمات کاربرد زیادی پیدا کردهاند که دقت در آنها میتواند
به فهم محورهای اساسی سوره کمک شایانی بنماید. اهم این کلمات به قرار ذیل هستند:
۱- طغیان - مشتقات این کلمه در این سوره از سایر سُور قرآن بیشتر است. فرعون
به عنوان سمبل استکبار و استعلا در برابر فرمان خدا و رسالت موسی طغیان میکند.
۲- نسیان - مشتقات این کلمه پس از سوره کهف از سایر سورههای قرآن بیشتر است.
آدم به دلیل نسیان مرتکب خطا شد، سامری به دلیل نسیان دیگران را گمراه کرد و انسان
به دلیل نسیان، کور محشور میگردد.
۳- ذکر - مشتقات این کلمه ۷ بار در سوره طه به کار رفته که موقعیت کلیدی آن را در
رابطه با موضوعات مطرح شده در سوره نشان میدهد.
۴- سحر - بعد از سوره شعراء کلمه سحر در این سوره بیش از سایر سورهها به کار
رفته است (۹ بار)
۵- شقاوت - در هر یک از دو سوره طه و مریم که متصل به یکدیگر هستند، سه بار
مشتقات کلمه شقاوت به کار رفته که بیش از بقیه سورهها میباشد.
۶- «لاالله الاالله» - کلمه توحید ۳ بار در مقاطع مختلف سوره تکرار شده که قابل توجه
میباشد (آیات ۸-۹۸-۱۴)
۷- خشیت - پس از سورههای نساء و مائده، موضوع خشیت در این سوره با ۴ بار
تکرار مقام بالائی دارد (آیات ۳-۴۴-۷۷-۹۴)
۸- رحمن - پس از سوره مریم (۱۶ بار) و سوره زخرف (۷ بار) و سوره فرقان (۵ بار) در
سورههای طه، ملک و پس هر کدام چهار بار نام رحمن ذکر شده است.
اسماء الحسنى
در این سوره ۲۵ بار نام «رب» تکرار شده که عمدتاً در ترکیب با ضمائر میباشد،
همچنین ۷ بار کلمه اله، الهک و الهکم به کار رفته است. نام جلاله «الله» فقط ۶ بار تکرار شده
که به طور چشمگیری در مقایسه با سایر سورهها کم است. وفور نام «رب» و قُلْت نام «الله»
نشان میدهد موضوع ربویت در این سوره بیش از الوهیت مورد توجه میباشد. به غیر از
این دونام، فقط «رحمن» ۴ بار در این سوره آمده است و اثری از سایر اسماء الحسنى دیده
نمیشود.
آهنگ انتهایی آیات
سوره طه ۱۳۵ آیه دارد که به استثنای ۲۸ آیه آن، بقیه با حرف «ی» ختم میشوند. موارد استثنا به جز آیه (۷۸) که با حرف «م» ختم میشود، ۳۷ آیه دیگر با «الف» تمام میشوند. دو کلمه «ی» و «الف» در نوشتن با یکدیگر تفاوت میکنند، اما در خواندن اگر «ی» به صدای بالا باشد (که در این سوره عمدتاً چنین است)، هم آهنگ خواهند بود. نکته قابل توجه در این است که در بخش سوم سوره، که مربوط به آیات قیامت میباشد، لحن انتهایی آیات تغییر نموده است. آیه ۷۸ که به طور استثنایی با حرف «م» ختم شده به نظر میرسد برای جلب توجه به نظم عددی حروف مقطعه سوره باشد (کلمه غشیهم تعداد حرف «ه») را ضریب عدد ۱۹ کرده است).
سال نزول
همه مفسرین اتفاق نظر دارند که این سوره در مکه نازل شده است، البته برخی از مفسرین تعداد کمی از آیات آن را (ازجمله آیات ۱۲۰ و ۱۳۱) مدنی گرفتهاند. مطابق جداول کتاب سیر تحول قرآن، این سوره در سالهای ۴ و ۷ بعثت نازل شده است. به این ترتیب که آیات ۱-۵۵ مربوط به سال ۴ بعثت و بقیه مربوط به سال هفتم بعثت میباشد.
موقعیت برخی کلمات در سوره
حمل
- آیه ۸۷ - …وَلَٰكِنَّا حُمِّلْنَآ أَوْزَارًۭا مِّن زِينَةِ ٱلْقَوْمِ…آیهٔ ۸۷
مَّنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُۥ يَحْمِلُ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ وِزْرًاآیهٔ ۱۰۰ خَٰلِدِينَ فِيهِ ۖ وَسَآءَ لَهُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ حِمْلًۭاآیهٔ ۱۰۱ …وَعَنَتِ ٱلْوُجُوهُ لِلْحَىِّ ٱلْقَيُّومِ ۖ وَقَدْ خَابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْمًۭاآیهٔ ۱۱۱
قرآن
- آیات ۲-۴ مَآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ ٱلْقُرْءَانَ لِتَشْقَىٰٓآیهٔ ۲، إِلَّا تَذْكِرَةًۭ…آیهٔ ۳...
- آیه ۱۱۳ - وَكَذَٰلِكَ أَنزَلْنَٰهُ قُرْءَانًا عَرَبِيًّۭا وَصَرَّفْنَا فِيهِ مِنَ ٱلْوَعِيدِ…آیهٔ ۱۱۳...
- ۱۱۴ -... …وَلَا تَعْجَلْ بِٱلْقُرْءَانِ…آیهٔ ۱۱۴ …مِن قَبْلِ أَن يُقْضَىٰٓ إِلَيْكَ وَحْيُهُۥ…آیهٔ ۱۱۴...
- ۱۳۳ - و قالوا لولا یأتیننا بایة من ربه او لم …تَأْتِهِم بَيِّنَةُ مَا فِى ٱلصُّحُفِ ٱلْأُولَىٰآیهٔ ۱۳۳
- ۹۹ - …وَقَدْ ءَاتَيْنَٰكَ مِن لَّدُنَّا ذِكْرًۭاآیهٔ ۹۹
(۲۰) طه
نکته جالب توجه
در رابطه با حروف مقطعه «طه»، به نظر میرسد عمدی در کار بوده تا تعداد هریک از حروف ط و هـ، همانند سایر حروف مقطعه قرآن، ضریب (۹) باشد. در این سوره کلماتی همچون «اصطنعتک» و «اصطبر» به کار رفته است که از ریشه صنع و صبر میباشند و در باب افتعال حرف «ط» گرفتهاند. کلمه «اصطنعتک» منحصراً در همین سوره به کار رفته، اما کلمه «اصطبر» در دو سوره دیگر هم آمده است (مریم ۶۵ و قمر ۲۷). اگر این دو کلمه با حرف ط به کار نرفته بودند، نظم عددی سوره به هم میخورد. علاوه بر آن، آیه ۷۸ این سوره برخلاف سایر آیات آن که با «الف» و «ی» ختم شدهاند، به طور استنشاقی با «م» ختم میشود (فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِۦ فَغَشِيَهُم مِّنَ ٱلْيَمِّ مَا غَشِيَهُمْآیهٔ ۷۸) کلمه آخر این آیه، کاملاً غیرعادی و ظاهراً نامأنوس است. اگر به جای «غشیهم»، «غشی» میآمد، هم ریتم سوره حفظ میشد و هم آهنگ مأنوس تری پیدا میکرد. کما آنکه در دو مورد دیگری که در قرآن این کلمه آمده به همین صورت است. این دو مورد در سوره نجم قرار گرفته: آیه ۱۶ - إِذْ يَغْشَى ٱلسِّدْرَةَ مَا يَغْشَىٰسورهٔ نجم، آیهٔ ۱۶. آیه ۵۴ - وَٱلْمُؤْتَفِكَةَ أَهْوَىٰسورهٔ نجم، آیهٔ ۵۳ فَغَشَّىٰهَا مَا غَشَّىٰسورهٔ نجم، آیهٔ ۵۴. شاید علت این تغییر که احتمالاً برای جلب توجه مسلمانان به همین رموز بوده است، در این باشد که اگر کلمه «غشیهم» تبدیل به «غشی» میشد نظم عددی حرف «هـ» (در سوره طه) که ضریب عدد (۱۹) است به هم میخورد.
نکات بعدی: نام حضرت موسی (ع) ۱۳۶ بار در قرآن در ۳۴ سوره و حدود سیصد آیه به کار رفته است، اما تنها در بعضی از آنها حرف ط به کار رفته است.
نازعات طوی، طغی، صافات: صراط نساء، سلطانا، طور، طبع. مؤمنون سلطان
ذاریات سلطان: کهف ۹ بار نه در رابطه با بنی اسرائیل، بلکه در رابطه با عبد خدا.
زخرف: فاطاعوه، یونس سیبطله - اطمس - طیبات.
غافر: سلطان، یطبع، فاطلع، اعراف: بطل، لاقطعن، یطیروا، طائرهم، طوفان، اصطفیتک، حبطت، سقط، طیبات، قطعناهم (دوبار)، اسباطا، حطه، خطبئاتکم، باطل
بقره: طیبات، حطه، خطایا، طعام، اهبطوا، طور (۲ بار) یهبط.
در ۳۰ سوره از ۳۴ سوره، در رابطه با رسالت حضرت موسی حدود ۳۶ بار حرف ط به کار رفته (به جز کهف). در حالیکه در ۴ سوره دیگر در همین رابطه (۱۹)×۲ به کار رفته است تنها در دو سوره که با حروف مقطعه الم (بقره) و المص (اعراف) شروع شده، تعداد حرف ط در این رابطه زیاد است ولی در مقایسه با ۴ سوره نامبرده این مقدار کم است. به خصوص اگر
توجه داشته باشیم در ۶۹ آیه سوره اعراف حدود ۱۵ بار «ط» به کار رفته و در آیات بسیار طولانی و مفصل سوره بقره فقط ۸ بار.
به طور کلی تعداد حرف «ط» به طور نسبی در سوره طه به مراتب بیشتر از بقیه سورهها است (البته در اعراف و بقره هم زیاد است).
ارتباط سورههای طه و انبیاء (۲۱ و ۲۲)
موضوع آیات انتهایی سوره طه (۱۲۴ تا ۱۳۵)، «اعراض» کافران از «ذکر» خدا و نسیانشان نسبت به آخرت و بی توجهی نسبت به تاریخ گذشتگان و هلاکت نسلهای منحرف گذشته میباشد. همچنین کم بها دادن به قرآن و انتظار معجزه ای همچون معجزات پیامبران گذشته داشتن.
در برابر چنین اعمال و انتظاراتی خداوند پیامبر خود را به صبر و تحمل گفتار آنها و تسبیح به حمد پروردگار در اوقات مختلف شبانه روز و چشم ندوختن به مال و ثروت و بهره مندیهای دنیائی آنها و... توصیه مینماید.
سوره انبیاء نیز با تأکید بر نزدیک شدن روز حساب و غفلت توأم با اعراض کافران از ذکر پروردگار و به لهو و لعب مشغول بودن آنان افتتاح میگردد:
ٱقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِى غَفْلَةٍۢ مُّعْرِضُونَسورهٔ انبیاء، آیهٔ ۱ - مَا يَأْتِيهِم مِّن ذِكْرٍۢ مِّن رَّبِّهِم مُّحْدَثٍ إِلَّا ٱسْتَمَعُوهُ…سورهٔ انبیاء، آیهٔ ۲ …وَهُمْ يَلْعَبُونَ لَاهِيَةًۭ قُلُوبُهُمْ…سورهٔ انبیاء، آیات ۲–۳...
بنابر این میتوان گفت دنباله مطالب سوره طه به طور منطقی و طبیعی در سوره انبیاء پیگیری و تعقیب شده و با سیاق و سخن دیگری بی توجهی و غفلت کافران مذمت گردیده است.
در برابر چنین رفتاری، در سوره طه خداوند پیامبر را به انتظار برای به نتیجه و سرآمد رسیدن و مکتبستات و عمر کافران دعوت مینماید:
قُلْ كُلٌّۭ مُّتَرَبِّصٌۭ فَتَرَبَّصُوا۟ ۖ فَسَتَعْلَمُونَ مَنْ أَصْحَٰبُ ٱلصِّرَٰطِ ٱلسَّوِىِّ وَمَنِ ٱهْتَدَىٰآیهٔ ۱۳۵
و در سوره انبیاء گفتار آن حضرت را در مورد علم خدا بر هر سخنی در آسمانها و زمین نقل مینماید:
قَالَ رَبِّى يَعْلَمُ ٱلْقَوْلَ فِى ٱلسَّمَآءِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُسورهٔ انبیاء، آیهٔ ۴